رشد و پرورش در دوره بعد از تولد

 

انتقال از دنیای آرام رحم به محیط پر سرو صدای دنیای خارج معمولا پس از طی 267 تا 280 روز دوران بارداری صورت میگیرد . در موارد زیادی دیده شده است که کودک زودتر یا دیرتر از موعد مذکور پای به جهان گذارده است . نوزاد درموقع تولد در صورتیکه پسر باشد 50 سانتی متر و در صورتی که دختر باشد 49 سانتی متر قد دارد ومیزان بهنجار قد برای هر دو جنس از 48 تا 54 سانتی متر است .

در بدو تولد وزن نوزاد به طور متوسط 4/3 کیلو گرم است ولی باید توجه داشت که وزنهایی بین 1/4 تا 7/2 کیلو گرم نیز درجه طبیعی است . معمولا وزن بچه اول از سایر بچه های خانواده کمتر است . وزن نوزاد در سه چهار روز اول زندگی تا 10% کاهش می یابد لیکن این وزن از دست رفته در عرض یک هفته تا 10 روز جبران می شود. باید دانست که انتقال از حالت بسته و فشرده جنینی با حالت یک ارگانیسم آزاد و متحرک ممکن است چند روزی به طول انجامد . در هر حال علائم بی نظمی که در اول تولد مشاهده می شوددر روز چهارم تدریجا از بین رفته و نوزاد آماده رشد و پرورش می شود .

نوزاد پس از ورود به جهان جدید اعمالی چون مکیدن و فرو بردن را انجام خواهد داد . این دو واکنش که سر آغاز خوردن و نوشیدن است با هماهنگی لازم از طریق مکانیسمی طبیعی صورت می پذیرند  . در گونه های نوزاد چربی هایی وجود دارد که موجب سهولت مکیدن او می شود . این چربیها جذب بدن نمی شود و کار آنها به گونه ای است که مکیدن را حتی در ضعیف ترین و رنجور ترین نوزادان میسر می سازد . نوزاد در آغاز حیات بعد از تولد کلیه سلولهای عصبی مورد نیاز سراسر زندگی خود را داراست . بنابراین بر تعداد این سلولها اضافه نمی شود ولی اندازه و حجم آنها تا حدود 16 سالگی افزایش می یابد . تعداد سلولهای عصبی را حدودا 12 تا 15 میلیارد ذکر کرده اند . نوزاد سالم دارای آنچنان دستگاه حسی وعصبی حساسی است که در مقابل هر محرکی واکنش نشان می دهد. واکنش مردمک چشم و برگرداندن سر در مقابل ضربه آهسته ای که به گونه او نواخته می شود درروزهای نخستین زندگی او بروز می کند. اگر کف دست یا پای نوزاد تحریک شود انگشتان دست یا پای خود را جمع می کند و می کشد .

همراه این واکنشها عوامل دیگری هم بر روی واکنشهای نوزاد اثر می گذارد حالات روانی و هیجانی ویا حتی فعالیت های جسمانی مادردر شخصیت کودک بی تاثیر نیست چون تراوش هورمونهایی که در شرایط فشار های هیجانی ویا روانی صورت می گیرد ممکن است از طریق جفت عبور کرده اثر موقتی و یا دائمی بر جنین بر جای گذارند. حتی می گویند رویاهای مادر در زمان طفولیت در زمینه بچه دار شدن و نیز توافق با شوهرش درمورد زمان بچه دار شدن ورابطه شوهر با او در دوران حاملگی در تکامل روانی کودک اثر حتمی دارد . مادری که احساس کند توجه شوهرش نسبت به او در دوران حاملگی کاهش یافته است بدون اینکه بداند یا بخواهد احتمالا نسبت به کودکی که هنوز متولد نشده احساس کینه و نفرت خواهد کرد . گاهی اتفاق می افتد که بر عکس نسبت به کودک مهر و علاقه بیشتر ابراز می دارد بدین دلیل که فقدان محبت خود را در وجود کودک جستجو می کند و طبعا هر دو مورد از نظر روانی دشواری هایی برای کودک پدید می آورد . بعد از تولد نیز حتی در اول ماههای شیر خوارگی وجود هر گونه رفتار ناشی از افسردگی مادر درروابط متقابل مادر و فرزند آثار سوء بر جای خواهد گذاشت .

نوزاد شدیدا به ارضای نیاز های هیجانی و عاطفی خود محتاج است چنانکه می بینیم نوزاد در موقع مکیدن و چسبیدن به مادر در آغوش گرفتن و نوازش کردن تکان دادن وشنیدن صدای مادر لذت خوشی را احساس می کند . این احتیاجات در سالهای اول زندگی به شدیدترین صورت ممکن وجود دارد . چگونگی نفوذ مادر ، نحوه رفتار نوزاد را مشخص می کند . اگر مادر برای نوزادش محیط دوستانه و رضایت بخشی ایجاد کرد و طوری عمل کند که وی احساس امنیت و آرامش کند و توجه دقیق نسبت به کلیه واکنشها و نیاز های او مبذول دارد بی تردید نوزاد از نظر روانی واجتماعی به گونه ای هماهنگ رشد خواهد یافت . تولد هر نوزاد بی شک ساخت اجتماعی و عاطفی محیط خانواده را دگرگون خواهد کرد . ورود این عضو جدید موجب تغییراتی در عادت و علائق و هیجانهای اعضای خانواده بخصوص مادر خواهد شد.

کوشش های مادر و پاسخهای به هنگام او موجب می شود تا جریان رشد و پرورش نوزاد به گونه ای هماهنگ ، متعادل و بی وقفه صورت پذیرد. در گفتار زیر بطور خلاصه مشخصات رشد رفتاری کودک را در دورانهای مختلف سنی مورد بررسی قرار میدهیم:

 

مشخصات رشد رفتاری در 1 ماهگی

وضع تنفس و ضربان قلب کودک در یک ماهگی تقریبا نظام یافته و مرتب شده است. درجه حرارت بدنش نوسان های زیادی را که قبلا داشت نشان نمی دهد و نسبتا ثابت می ماند. عضلات او مانند سابق شل و وارفته نیست و وقتی او را بلند کنیم میتوانیم سختی عضلانی را در او مشاهده کنیم .

در وضعیت خوابیده ، کودک پاها را بیشتر باز می گذارد ، چانه را بالا نگاه می دارد، و سر را به یکطرف خم می کند، وقتی او را می نشانیم ، سرش به عقب می افتد و افراد دوروبر خود را به دقت نگاه و ورانداز می کند. وقتی شیئی را جلوی او به حرکت در می آوریم ، مختصری آنرا دنبال می کند و می تواند برای مدتی طولانی به نقطه ای خیره شود. در این دوره، نوزاد اصوات معینی را ادا می کند که می تواند به عنوان مقدمه دوره پیش از تکلم تعبیر شود. در این حال کودک هنوز آماده نیست خنده یا تبسم معنی دار کند.

کودک در برابر دنیای خارج و صداها واکنش نشان میدهد. در برابر آنچه که برای او آسایش و ایمنی پدید آورد، عکس العمل بد و ناخوشایند نشان می دهد. در این دوره زمان بین خواب بیداری او مرتب میشود ، چشمهای خود را کاملا باز می کند ودیگر حالت گیجی و خواب آلودگی گذشته را ندارد.

 

مشخصات رشد رفتاری در 3 ماهگی

در این سن کودک دستش را به طرف اشیاء دراز می کند ولی قادر به گرفتن آنها نیست با دیدن اسباب بازی ابراز احساسات می کند ودستش را برای گرفتن آنها جلو می آورد . در این سن غذا خوردن برای کودک مشکلاتی ایجاد می کند. خواب رفتن او بی درد سر نیست، گریه فراوان کودک بخصوص در شب ها باعث مزاحمت والدین می شود.

 

مشخصات رشد رفتاری در 4 ماهگی

در این هنگام نوزاد کاملا رسیده به نظر می رسد و آرامش و تعادل بیشتری دارد. در موقعی که او را می نشانیم ، به عکس گذشته سر به عقب بر نمی گردد یعنی می تواند سر را نگهدارد و با تکیه به تمامی تنه ، به راحتی بنشیند. دستهایش را به طرف اشیاء دراز می کند ولی هنوز قادر نیست آنها را بگیرد . کودک می تواند چیزی را که در جلوی او در حرکت است با چشم تا زاویه 180 درجه تعقیب کند ولی آن خیره شدن که در 1 ماهگی وجود داشت ناپدید می شود . بین حرکات دست و چشم هماهنگی بهتری ایجاد می شود .د وره های خواب و بیداری کودک بخوبی از هم تمیز داده می شود. زمانی که مادر او را ترک می کند عکس العملهای با معنی تری را بروز می دهد. او در این زمان به صدای بلند می خندد.

صداهائی که کودک در این مرحله ایجاد می کند او را به مرحله تکلم واقعی نزدیکتر می سازد.

با پیشرفت هایی که کودک از لحاظ «فرآیند اجتماعی شدن» کسب کرده است می تواند شکل افراد مختلف را در نظرش مجسم کند . قیافه و صدای مادر را به درستی تشخیص می دهد و با قیافه اطرافیان احساس آشنائی می کند ولی در برابر چهره های نا آشنا تقریبا ترش روئی می کند.از دراز کشیدن روی تخت خواب بزرگ خوشش می آید. در هر حال پیداست که کودک در این سن احساسات و عواطف دیگران را درک کرده و به عنوان یکی از اعضای خانواده جای خود را باز می کند .

 

مشخصات رشد رفتاری در 7 ماهگی :

در این دوره کودک به تنهایی می نشیند وقتی او را روی شکم بخوابانند می غلتد وقتی او را به پشت بخوابانیم سر را بلند می کند میتواند پیچ و تاب بخورد .به طرف جلو روی دستها تکیه می کند و به پشت حالت خمیدگی دارد او خود را به اشیای پیرامونش می رساند و آنها را با دست می گیرد. اشیا را از یک دست به دست دیگر می دهد (عمل انتقال) طرق مختلف چنگ زدن و قاپیدن به دلیل استفاده از شست در کودک ظاهر می شود (پدیده فشار دادن شست در برابر سایر انگشتان از خصوصیات انسان است.)

در این دوره کودک تلاش برای کشف و یافتن دنیای ا طراف خود را آغاز می کند. اشیایی را که در دست می گیرد به دفعات زیادی می چرخاند و با آنها ور میرود.آنها را دربین انگشتانش نگه می دارد اغلب اوقات به طرف دهان خود می برد. دوست دارد شیئی را که در دست اوست روی چیزی بکوبد و از این کار لذت می برد . در این سن اصواتی که نشانه های اولیه کلمه سازی است ، مثل" دا "  از دهان خارج شده ودر موقعیت های مشخص تکرار می شود . نوزاد در این دوره بیشتر وقت خود را صرف خویشتن می کند ، می تواند مدتها با خودش سرگرم باشد ولی این امر دلیل بر آن نیست که به اطرافیان توجهی ندارد. او کنجکاوی ویژه ای نسبت به افراد اطراف خود دارد. نسبت به قیافه های آشنا وغریبه عکس العمل از خود نشان می دهد. وقتی دیگران حرف می زنند گوش میدهد وصدای بم پدر خود را دوست دارد.مادر را به سایر افراد ترجیح می دهد. اخم ونوازش دیگران را احساس می کند و به آنها پاسخ می دهد.

 

مشخصات رفتاری در 10 ماهگی:

در این دورهدر وضعیت بدنی کودک پیشرفت ورشد قابل توجهی مشاهده میشود.خزیدن را آغاز می کند و می تواند سینه خیز برود . قادر است بدون احتیاج به تکیه گاه مدت طولانی بنشیند ، می تواند از زمین بلند شود و بایستد ، در این دوره و مدتی قبل از آن، نوزاد به علت عدم تعادل کافی قادر نیست حرکات جنبشی و عضلانی خود را به خوبی انجام دهد. بنابراین احتیاج به مراقبت دائم دارد .

او بر اعصاب حرکتی تسلط بیشتری می یابد ، می ایستد و اسباب بازی را به دست می گیرد و اگر آن را در برابر دیدگانش زیر پوششی پنهان کنند ، می رود وبر میدارد.

اشیا را از دست دیگران می رباید ، هنگامی که شیر مینوشد، لبهای او بهتر ومنظم تر به دهانه شیشه می چسبد ، عادت بردن اشیا به طرف دهان کمتر می شود مفهوم عدد " دو " به صورتی بسیار ابتدایی در ذهن کودک شکل می گیرد زیرا قادر است توجه خود را به بیشتر از یک چیز معطوف داردو بطور متناوب ، به دوچیز نگاه کند.

نخستین کلمه ها را در این دوره ادا کرده و واژه هایی از قبیل « بابا » را تقلید می کند. بیشتر اوقات کلمات دو حرفی را تلفظ می کند . با شنیدن نام خود واکنش نشان می دهد معنی کلمه نه را درک می کند و جواب خداحافظی را با دست می دهد .

در این سن نسبت به قیافه و صدای دیگران توجه بیشتری داشته و عکس العمل نشان می دهد . با دست و غریبه هر دو تبسم برخورد می کند و در اغلب اوقات در رابطه با قیافه های نا آشنا تردید نشان میدهد.

مشخصات رشد رفتاری در 1 سالگی

با کمک دیگران راه می رود و یا اگر چیزی در دسترس او باشد با گرفتن آن می تواند حرکت کند . چنگ زدن را مانند بزرگسالان انجام میدهد . ادراک شکل و عدد در کودک افزایش می یابد اشیاء مدور توجه او را جلب می کند در این دوره کودک به سخن گویی علاقه ای خاص می یابد غیر از بابا و دارا دو کلمه دیگر هم بر خزانه لغات او افزایش می یابد. معنی بعضی از مطالب را درک می کند مثلا اگر چیزی در دست داشته باشد و از او بخواهیم آن را میدهد به خواهش دیگران پاسخ می گوید کودک در این سن اعتماد به نفس دارد و دوستانه به نظر می آید دوست دارد که به حرفهایش گوش دهند کارهایی که باعث خنده دیگران می شود تکرار می کند دوست دارد وقتی روی زمین می خزد او را دنبال کنند او علاقه زیادی برای بازی کردن با اشیایی چون قاشق از خود نشان می دهد که ممکن است در هنگام غذا خوردن با او با مشکلاتی مواجه شود .

 

مشخصات رشد رفتاری در 1 سال و 5 ماهگی

جست و خیز وسرعت عمل کودک از خصوصیات تارز این سن است به همه جا سر می کشد و به هر چیز دست می زند به خزیدن گردش در اطراف خود اکتفا نمی کند بلکه می تواند با چهارد ست و پا از پله بالا رود.

در این دوره اگر او را در محل کوچک و محدودی نگه دارند مخالفت می کنند و اسباب بازی ها را پرتاب می کنند در این موقع پرتاب کردن شاید از سرگرمیهای او باشد. کودک دوست دارد که اشیا را یکی بعد از دیگری به درون ظرف بریزد و بعد بیرون بریزد . کلمات نامفهوم بیان می کند و آنچه را که می خواهد گاهی با گفتن و گاهی با اشاره به دیگران می فهماند نسبت به چند کلمه و عبارت ساده عکس العمل نشان می دهد مورد مصرف مداد را می داند و می تواند با آن خط بکشد و اشکال نامفهوم رسم کند. دستورات ساده را اجرا می کند تعداد کمی از این کودکان در این سن آثار کنترل مدفوع و ادرار را از خود نشان می دهند . او در این زمان می تواند در روی لگن بنشیند. کودک در این دوره خیلی زود تحریک و عصبانی می شود ولی این کیفیت موقتی است حالات روحی او متغیر است و برای کنار آمدن با وی باید مدتی انرژی و حوصله صرف کرد .

 

مشخصات رشد رفتاری در یک سال و هشت ماهگی

کودک در این سن از پله ها بالا می رود قادر است روی صندلی های کوچک بنشیند با دشواری می دود کودک از انجام کارهای مخالف نظر و میل دیگران لذت می برد مثلا اگر به او بگویند که چیزی را در ظرف آشغال بیاندازد می رود و سطل آشغال را هم خالی می کند اگر به او گفته شود بیا اینجا سر جای خود می ایستد و تکان نمی خورد و یا در جهت مخالف می رود . حس کنجکاوی او شدت می یابد . کشوهای بسته وسطل آشغال را جستجو می کند با مداد خطوطی می کشد و تقلید نوشتن می کند میتواند در محیط اطراف خود ارتباطات فضایی ایجاد کند . نام تصویری را که می بیند می گوید .

رابطه کودک با دیگران در این سن بر اساس گرفتن بنا شده است و نه دادن . هنوز اندیشه مشارکت و همکاری متقابل با دیگران در او پدید نیامده است .

در این دوره به طور متوسط 10 لغت میداند دستوری که به او داده می شود باید خیلی کوتاه و ساده باشد تا بتواند آنرا درک واجرا کند برای او در این سن یک زمان مفهوم واهمیت دارد و آن الان یا حالا است . هیچگونه شکست یا محرومیتی را تحمل نمی کند قادر است غذا را خود به تنهایی بخورد و اگر خود را خیس یا کثیف کند ابراز ناراحتی می کند در موقع احساس خطر یا بروز ناراحتی دیگران را به کمک می طلبد .  

 

مشخصات رشد رفتاری در 2 سالگی

در این سن  به خوبی میدود . کمتر به زمین می خورد از پله ها بالا می رود بسیار فعال ، سرزنده و با نشاط است ماهیچه انگشت او بهتر انجام وظیفه می کند . مثلا قبلا کودک برای ورق زدن کتاب چند برگ را با هم ورق میزد ولی اکنون قادر است برگها را یک به یک ورق بزند با جهیدن و دست دادن خوشی و شادمانی خود را نشان  میدهد .

دراین سن توجه کودک زیاد تر می شود و مدت نگهداری مطالب در حافظه وی افزایش می یابد . زمان یادآوری او بین 15 تا 20 دقیقه طول می کشد میتواند با 6 مکعب برجی بسازد . قوه تکلم او پیشرفت بیشتری کرده است . تعداد کلماتی که می داند اکنون به حدود 200 کلمه رسیده است . از زبان به عنوان وسیله ای برای ارتباط استفاده می کند . نه تنها می تواند مقدار زیادی از حرفهای دیگران را بفهمد بلکه صحبت او نیز مفهوم و گویاتر شده است. وقایع جدیدی را که در غیاب دیگران اتفاق افتاده است میل دارد بیان کند.       

   از زبان به عنوان وسیله ای برای ارتباط استفاده می کند ، نه تنها میتواند مقدار زیادی از حرفهای دیگران بفهمد بلکه صحبت اونیز مفهوم و گویاتر شده است. وقایع جدیدی را که در غیاب دیگران اتفاق افتاده است میل دارد بیان کند . کودک 2 ساله سعی دارد به شخصیت خود توجه بیشتری بکند، ضمیر شخصی اش را بیشتر به صورت «مال من» یا «من» انتخاب می کند.

اخلاق و رفتار کودک از همه جهات تقریبا آرامتر از دوره قبل است از نظر احساسات نیز تعادل و آرامش دارد. تقاضاهای او دیگر مصرانه نیست. برای غذا خوردن غذا را بخوبی در دست می گیرد، در موقع بیرون آوردن لباس ها ، برای انجام کارهای مربوط به خود شخصا تلاش می کند.

کارهایش را کم کم به تنهایی انجام میدهد وقتی از او تعریف می کنند شادمان می شود و بعضی اوقات دوست دارد دیگران را از خود راضی کند . از بسیاری از جهات ، این سن ، سن دوستی و محبت است و طفل احساسات دوستانه دیگران را بخوبی پاسخ می دهد.

لیوان را بلند می کند، محتویات آنرا می نوشد و پس از تمام کردن ، لیوان را دوباره بر روی میز میگذارد.

مادرش را در خانه تعقیب ودنبال می کند. فعالیت های مادر را درخانه به هنگام بازی تقلید می کند . مدامبه کارهایی می پردازد که به خیال خودش واقعی است. دوست دارد مادر دائما به او توجه کند. هنگام ترس، خستگی، بیحوصلگی به آغوش مادر پناه می برد. وقتی چیزی را به او ندهیم بد خلقی می کند ، لیکن بزودی میتوان توجه او را از موضوع منحرف کرد. هنگامی که در حضور اوبه بچه های دیگر توجه بشود، دلگیر می شود(به عبارت دیگر حسودی می کند) دائما اسامی اشیاء را می پرسد. در خواندن سرود وآواز شرکت می کند. دو یا سه کلمه را بهم ربط می دهد، جمله ساده ای می سازد . در حین بازی مدام با خود سخن می گوید.

 

مشخصات رشد رفتاری در 2 سال و 6 ماهگی

به تنهائی از پله ها بالا می رود ، ولی موقع پایین آمدن دستش را به نرده یا دیوار می گیرد . هر پله را با قراردادن هر دو پا روی آن طی می کند. خیلی خوب و در یک خط مستقیم می رود . و به آسانی ازوسائل بازی پارک بالا می رود . توپ بزرگ را می تواند لگد بزند و یا شوت کند. روی سه چرخه می نشیند ، دسته آنرا با دست می چرخاند و هدایت می کند. لیکن هنوز قادر به پازدن نیست.

میتواند مکعب ها را روی زمین به دنبال هم قرار دهد و قطار درست کند. جزئیات تصاویر و شکل های کتاب را تشخیص میدهد . می تواند با مداد خطوط افقی و دائره ای را تقلید و یا رسم کند. عکس خودرا در عکس های خانوادگی یا تکی تشخیص می دهد.

بیشتر از 200 کلمه را به درستی تشخیص می دهد . اسم خود را می داند و آنرا به روشنی بیان می کند. در هنگام بازی با خویشتن از حوادث اینجا و آنجا سخن می گوید . طرز بیان او هوشیارانه و آگاهانه است و دائما پرسش هایی را با به کار بردن کلمات «چی» و «کجا» می پرسد . به هنگام هیجان ، دچار لکنت زبان می شود از شنیدن داستان و قصه های ساده و آشنای کتاب لذت می برد.

با مهارت با قاشق و گاهی همراه با چنگال غذا می خورد. در هنگام ادرار کردن شلوارش را به آسانی پایین می کشد. لیکن به دشواری قادر به بالا کشیدن و پوشیدن مجدد آن است. زمانی که با او مخالفت کنیم ، بشدت عصبی و بد خلق می شود . در اینحال نمی توان به سادگی نظر او را از موضوع منحرف ساخت .

از لحاظ عاطفی وابسته به بزرگسالان آشناست. مدتی طولانی می تواند ادای کارهای واقعی (ماشین رانی، لباس شویی و ...) را در آورد.

 

مشخصات رشد رفتاری در 3 سالگی

در ضمن دویدن ، کودک میتواند موانع موجود بر سر راه خود را دور بزند. می تواند اسباب بازی های بزرگ را هل بدهد. دست را به تقلید بزرگسالان مشت کند . می تواند چهار زانو بنشیند . دویا سه رنگ اصلی را می شناسد و آنها را نام می برد. می تواند با قیچی چیزی را از کاغذ ببرد.

گنجینه واژگان اووسیعتر و هوشمندانه تر شده است ، لیکن در سخنگویی اشتباهات لفظی خاص این سن را دارا است . اسم و جنسیت خود را به طور کامل بیان می کند . با خود به ویژه هنگام بازی روده درازی می کند مکالمات ساده را بیان می کند و از تجارب و دیده ها و شنیده های پیشین خود سخن می گوید . بسیار کنجکاو است و این ویژگی ممکن است او را دچار مخاطره یا حوادث ناگوار سازد. دستان کوچولویش را می تواند بشوید لیکن به هنگام خشک  کردن باید سرپرستی بشود. «شب ادراری» ندارد و جایش را تر نمی کند.

رفتار اجتماعی در او رشد یافته است. اظهار علاقه و اعتماد می کند . دوست دارد به افراد بزرگسال در فعالیت های خانه یاری رساند . در خارج از منزل به بچه های همسایه و همبازی ها می پیوندد و می تواند به تنهایی یا با همسالان بازی کند. مفهوم شریک شدن در بازی یا قطعه ای شیرینی و نظایر آنها را درک می کند ، نسبت به بچه های کوچکتر از خود مهربان است . مفهوم گذشته و زمان حال را درک می کند و با مفاهیم دیروز ، امروز و الان کما بیش آشناست.

در سه سالگی می تواند برای چند ثانیه روی یک پا تعادل خود را حفظ نماید.

 

مشخصات رشد رفتاری در 4 سالگی

رفتار کودک در این سن دقیقتر و ظریفتر می شود می تواند براحتی از پله ها بالا و پائین برود. مدتی طولانی روی صندلی بیشیند ،لی لی بازی کند ، لباس خود را بپوشد ، بند کفش خود را ببندد ، لیکن ، انجام بعضی از کارها مثل محکم کردن کمر بند و یا یک صفحه کاغذ را به صورت دو مثلث در آوردن هنوز نیازمند زمان بیشتری است.

کنجکاوی او در خصوص محیط و اطرافیانش زیاد تر می شود. به مطالب اساسی داستانها توجه کمتری نشان می دهد. تخیلات او کرانه و مرز مشخصی ندارد. پروازی در عالم تخیل، وسیله ای است برای سرگرمی او.

داستانهای مفصل از خود می سازد و می پردازد. بین تخیلات او و واقعیات فاصله ای وجود ندارد. از قیچی برای بریدن عکسها استفاده می کند. تصویر یک آدم را علاوه بر قسمت سر و پا، همراه با دو دست رسم می کند.

شادابی کودک در این دوره موجب می شود که اغلب افراد درباره شناخت او راه اغراق در پیش بگیرند. کودک در 4 سالگی نه تنها پر جنب و جوش و کوشا است بلکه حدود و قیودی در هیچ کار نمی شناسد. کتک می زند، لگد می زند، سنگ می اندازد و خراب می کند. از نظر عواطف هم حالتی متغیر و ناپایدار دارد. با صدای بلند می خندد و بعد خشمگین می شود. حرفهایی که می زند باعث ناراحتی یا رنجش شدید دیگران می شود. به دیگران بی احترامی می کند و کلمات زشت بر زبان می راند. کلمات مربوط به اجابت مزاج و توالت را مکرر به کار میبرد. گاه، شعر و قافیه هم درست می کند و در این هنگام والدین تعجب می کنند که کودک این کلمات را از کجا یاد گرفته است.

از لحاظ تکلم، کودک در این سن بسیار فعال است. سوالات زیادی مطرح می کند، سوالات اغلب با « چرا» همراه است. ضمیر « من » را فراوان بکار می برد.

کودک سعی می کند با دیگر بچه ها روابط اجتماعی متقابل داشته باشد، به بازیهای دسته جمعی علاقه بیشتری نشان می دهد. در روابط خود با دیگران زیاده روی می کند، از اطاعت سرباز می زند. دوست دارد از دستورات پدر و مادر سرپیچی کرده و با دیگران مخالفت ورزد. تنبیه در او اثری ندارد. قسم می خورد، لاف می زند، و تکبر دارد. موقعی که با پدر و مادرش راه می رود، میل دارد تندتر از آنان گام بردار، در هر فرصتی می خواهد توانایی های خود را بیازماید.

 

مشخصات رشد رفتاری در  5سالگی

کودک در 5 سالگی دارای تعادل کلی است حرکاتش از تکامل بیشتری برخوردار است. می توان گفت در این سن مانند بزرگسالان عمل می کند. به اعمالی چون شانه کردن مو و مسواک زدن دندانها می پردازد.

اکنون دوران تند روی 4 سالگی به پایان رسیده است. در رفتار کودک آرامش و تعادل فراوان به چشم می خورد. کودک در این سن قابل اعتماد و پایدار و سازگار است. از روی مدل، تصاویر ساده را می کشد و زمانی که شروع به نقاشی می کند، بر عکس کودک 4 ساله می داند که چه چیزی را می خواهد بکشد. مفهوم عدد از یک و دو احیانا از یکی دو رقم دیگر به عدد ده و بیشتر از آن می رسد. رنگها را بهتر می شناسد. کنجکاموی بیشتری پیدا می کند. معنی کلمات را در حین انجام کارها و صحبت ها می خواهد بداند و سوالات گوناگونی را مطرح می کند. باید با متانت و وقار سوالات او را پاسخ گفت.

صحبت های کودک از نظر تکلم بچگانه نیست، ساختمان جملات کم و بیش کامل است و قوانین دستور زبان مراعات می شود.

کودک در این سن به سطحی از پختگی رسیده است که از دوره های قبلی قابل تشخیص است. کودک در 5 سالگی از اطمینان درونی و صمیمیت برخوردار است و در روابط خود با دیگران زیاد پر توقع است. در انجا کارها کمک کرده و از خواهر و برادر کوجک خود مواظبت می کند.

 

مشخصات رشد رفتاری در 6 سالگی

کودک در این سن مجددا سرکش و گستاخ می شود ولی این تغییر در 5/6 سالگی تقریبا خاتمه می یابد. رفتار کودک در این سن تقریبا شبیه رفتار او در 5-2 سالگی است. در این سن کودک بسیار احساساتی است. احساسات کودک صورتی دو گانه دارد یعنی لحظه ای شخصی را دوست دارد و لحظه ای دیگر از او بیزار است. یک وقت مادرش را در آغوش می گیرد و می گوید مادرم را خیلی دوست درام و دقیقه ای دیگر می گوید من اصلا مادرم را دوست ندارم. از نظر بدنی هم مشکلاتی دارد و در برابر بیماری های مختلف، دوره حساسی  را می گذراند، در عین حال که چابک و فعال است بیقرار و ناآرام نیز هست. به هنگام بازی به جنگ و گریز می پردازد ولی نمی تواند آنرا بخوبی و خوشی به پایان برساند. برای او مشکل است که بین دو چیز یکی را انتخاب کند. به نقشی که دست او در انجام کارها دارد، پی می برد. دوچرخه سواری را به سه چرخه سواری ترجیح می دهد.در تکلم خود پرخاشگر است. لاف می زند و گزاف می گوید.

می تواند با تلفن با دیگران رابطه برقرار کند. لکنت زبان در او پیدا می شود و این امر در پسران بیشتر به چشم می خورد. دنیای اطراف را بهتر می شناسد، به ارتباطات فضایی و فواصل زمان شعور پیدا می کند. خیلی دوست دارد که وقایع دوران بچگی خود را بشنود، مایل است درباره هر چیزی اطلاعاتی را کسب کند. مفهوم چپ و راست را درک می کند، از رنگ کردن لذت می برد.

او بین خانه و جاهای دیگر فرق می گذارد. دلش می خواهد اول او را به حساب بیاورند و دوستش بدارند و از همه بیشتر به او سهم بدهند. برای او مادر دیگر مرکز دنیا نیست. مادر در درجه دوم قرار دارد. گستاخ و بی ادب است و در انجام دستورات دیگران لجاجت و سر سختی می ورزد. خیلی پر توقع و در انجام توقعاتش سر سخت است. در برابر آنچه در اطرافش می گذرد، حساس است.

 

مشخصات رشد رفتاری در 7 سالگی

از خصوصیات این سن، آن است که کودک آرام در خود فرو رفته است،دقت  او از کودک 6 ساله بیشتر است، حس تعادل و توازن در او کامل تر شده است. پسران به بازی فوتبال و تیراندازی علاقمندند. دختران از جهیدن و لی لی بازی کردن لذت می برند. کودک در برابر خطرات اجتماعی هوشیارتر است و بهترین سرگرمی او آن است که مدتها روی زمین دراز بکشد و یک دست خود را زیر سر بگذارد و با دست دیگر چیزی بنویسد.

به مداد خیلی علاقه دارد، به ویژه مداد تراشیده و نوک تیز را به مداد نوک پهن ترجیح می دهد. حس تشخیص و تمیز در او بیشتر شده است. توضیحات کلامی منظم شده است و به خواندن علاقه بیشتری نشان می دهد. هنگام برخورد با مسئله ای که مخالف میلش باشد، به جای اینکه ایستادگی کند و حق خود را بگیرد غرغر کنان از آن صحنه کنار می رود. از دنیای خارج خود را کنار می کشد و دلش می خواهد مکان جداگانه ای داشته باشد. به تلویزیون علاقمند است. گاهی اوقات مدرسه برای او کسل کننده می شود. مفاهیم اخلاقی در او پرورش می یابد و برای قواعد و مقررات و بازی ها اهمیت قائل است. اعمال دیگران را چه خوب و چه بد مورد دقت و داوری قرار می دهد. آشکار گریه نمی کند ولی گریه اش از ته دل و سوزناک است. دوگانگی روانی دارد. بعضی روزها شاد و بعضی روزها ناشاد است. پاره ای روزها خیلی خوب مسایل را در می یابد و چیز یاد می گیرد و پاره ای روزها بر عکس همه چیز را فراموش می کند و گیجی فراوان از خود نشان می دهد. گاهی خیال می کند همه با او مخالفند و کسی او دوست ندارد و حتی می پندارد که پدر و مادر هم نسبت به او روش خصماه و غیر عادلانه دارند.

 

 

مشخصات رشد رفتاری در 8 سالگی

کودک در این سن مجددا به دنیای بیرون از خود توجه می کند. در نظر او هیچ کاری مشکل نیست. مایل است در برابر دشواری ها و مشکلات بایستد و مقاومت کند. حس مبارزه طلبی در او ایجاد و تقویت می شود، تصویری که از توانایی خود دارد احتمالا بیش از قدرت واقعی او است. کلمات عامیانه را استعمال می کند و این نشانه آن است که از لحاظ اجتماعی تماس های جدیدی برقرار کرده است. و نیز سخنگویی او پیشرفت می کند، تلفظ جملات اغلب صحیح است. اختلافات را چه در اشخاص و چه در اشیا درک می کند. تردید هایی که در سن 7 سالگی داشت، اکنون ندارد. بین تصورات و واقعیات تفاوت می گذارد، داوری و ارزشیابی او رشد یافته است و احتمالا می تواند به شکست های خود پی برده، اعتراف کند. کودک در این سن، حساس است و باید او را از خاطرات جدی محافظت کرد. نخست آنکه، نباید گذاشت او بیش از حد امکانات خود دست به کارهای گوناگون بزند. برای او مشکل است که تماس خود را با محیطش قطع کند. پیوسته پر جنب و جوش، سرگرم و فعال است و از کارهای تازه لذت می برد. خطر دیگر، شکست کودک در انجام فعالیت ها است. کاری را که او شروع کرده است ممکن است به شکست و ناکامی و نهایتا دلسردی متنهی شود و ممکن است کودک خود را از این لحاظ زیاد سرزنش کند. باید او را در انجام کارهایی که احتمالا نمی تواند آنها را بصورت توفیق آمیز به پایان برساند، کمک کرد تا احساس شکست به او دست ندهد. در این سن می بایست به کودک کمک کرد تا ترس هایش فرو ریزد. کودک 8 ساله دچار ترس های بی اساس و توهم زا است از جمله ترس از تاریکی و حیوانات. مادر بهترین کسی است که می تواند در زدودن این ترس ها به کودک کمک کند. کودک دراین سن به روابط خود به دیگران بسیار علاقمند است. آماده و دوستدار برقراری روابط دو جانبه است. دوست دارد در جمع بزرگترها باشد، مایل است سوالاتی را مطرح کند که پاسخ آنها را خود می داند در حالیکه سایرین قادر به جوابگویی آنها نیستند. در این دوره کودک این پندار را که اشیا هم مانند حیوانات دارای روح هستند (جان گرایی Animism) را به کنار می گذراد.

 

مشخصات رشد رفتاری در 9 سالگی

کودکی که در هشت سالگی پرشور بود، در نه سالگی آرامشی نظیر دوران 5 و 6 سالگی دارد. کودک 9 ساله رفتاری هوشیارانه و متنوع دارد. هماهنگی بین چشم و دست بیشتر شده و کودک قادر است از دو دست خود همه نوع استفاده ای بکند. ضمنا او از انگتشتان خود بیشتر استفاده می کند. زبان را به عنوان وسیله ای در جهت انتقاد از افکار و نظریات دیگران و بیان اندیشه و احساسات خود به کار می برد. زبان را در زمینه های نو مورد استفاده قرار می دهد و خطاهای دستوری دوره قبل را تکرار می کند. سن گوش دادن به قصه ها رو به اتمام است و علاقه به خواندن کتاب افزایش یافته است. کودک در این سن، قبا از اینکه به کتری مشغول شود، درباره آن می اندیشد و تفکر منطقی در او کما بیش بروز می کند. به گرد آوری مجموعه ها علاقمند است و می کوشد تا مهارتهای خود را تکمیل کند. در این دوره، کودک قابلیت بسیاری برای استقلال دراد و در انجام این قابلیت اصرار می ورزد. او معتقد است دیگر بزرگ شده و پدر و مادر نباید به او ریاست کنند. ارزش دوستان از والدین بیشتر می شود و بسیاری از کودکان مایلند در این سن حتی برای مدتی کوتاه از محیط خانواده دور شوند. در نظر آنان عقاید دوستان بر عقاید و نظرات اعضای خانواده ترجیح دارد. به همین جهت، تمایل و علاقه به کارهای گروهی و گردش های دسته جمعی در او بیشتر می شود. همکاری اجتماعی و گروهی در این سن در میان کودکان افزایش می یابد. بین دختران و پسران جدایی می افتد و افراد هر جنس برای خرید گروه های مستقلی تشکیل می دهند.

عده ای معتقدند در کودک 9 ساله ناراحتی عصبی و روانی وجود دارد. کودک در این سن گاهگاه نه تنها دلهره و اضطراب دارد بلکه شکایت هم می کند. شکایات او بیشتر از نوع ناراحتی های جسمانی است.مثلا می گوید دستم درد می کند یا چشمم می سوزد و اغلب این شکایات را برای فرار یا پرهیز از کارهایی که بدانها تمایل ندارد ابراز می دارد. از جمله چشم او موقعی می سوزدکه بایستی تکالیف مدرسه را انجام دهد.

 

مشخصات رشد رفتاری در 10 سالگی

به عقیده پدران و مادران و مربیان، ده سالگی از بهترین سالهای زندگی کودک بشمار می رود. حرف پدر و مادر برای کودک دهساله همانند قانون است. بسهولت اطاعت می کند، از والدین و سایر اعضای خانواده اظهار رضایت می کند. نسبت به دیگران صمیمی و با محبت است. کودک در این سن اهل عمل و حقیقت است و در رفتار خود نرمش و انعطاف بیشتری نشان می دهد. شارلوت بوهلر (Buhler) معتقد است که دختران و پسران در این سن بیش از هر دوره سنی دیگر شبیه یکدیگرند. لیکن آرنولدگزل (Gessel) عکس این عقیده را ابراز می دارد و می گوید که دختران و پسران در این سن بیش از هر موقع دیگر از یکدیگر متفاوت اند. دختران از بلوغ اجتماعی بیشتری برخوردارند و علاقه زیادتری نسبت به مسائلی چون ازدواج ابراز می دارند.

 

خلاصه ای از رشد کودک تا 10 سالگی

نوزاد با وزنی بطور متوسط 4/3 کلیوگرم و قدی در حدود 50 سانتیمتر زندگی بعدی را پی می گیرد و با اعمالی چون مکیدن و فروبردن می خورد و می نوشد. در هنگام حاملگی و همچنین بعد از تولد بویژه در اولین ماههای شیر دادن به بچه، مادر لازم است از وضعیت روانی مطلوبی برخوردار باشد.

کودک یکماهه می تواند برای مدتی طولانی به نقطه ای خیره شود و مختصری شیئی متحرک جلو چشمانش را تعقیب نماید. و به صداها واکنش نشان دهد.

کودک سه ماهه دستش را برای گرفتن اشیاء دراز می کند. گریه های شبانه وی برای والدین مزاحمت ایجاد می نماید.

کودک 4 ماهه می تواند سرش را نگهدارد. زمانی که مادر او را ترک می کند نارضایتی خود را با گریه نشان می دهد چهره های آشنا و نا آشنا را از هم تمیز می دهد و واکنش مناسب نشان می دهد.

کودک 7 ماهه می تواند به تنهائی بنشیند، می تواند بغلطد، اشیاء را از یک دست به دست دیگر منتقل نماید، اصواتی نظیر « دا» از دهان خارج کند، مادر را به سایر افراد خانه ترجیح دهد.

کودک 10 ماهه، خزیدن را آغاز می کند. می ایستد، مفهوم عدد دو بصورتی ابتدائی در ذهن او شکل می گیرد. نخستین کلمه را در این سن بیان می نماید. با دوست و غریبه با تبسم برخورد می کند.

کودک 1 ساله، با کمک دیگران راه میرود، دو سه کلمه را می تواند بین نماید، دوست دارد وقتی روی زمین می خزد او را دنبال کنند. انگشتان دستش در گرفتن اشیاء مهارت بیشتری پیدا می کنند.

کودک 17 ماهه می تواند با 4 دست و پا از پله بالا برود، دوست دارد اشیاء را پرتاب نماید. از مداد استفاده کرده و روی کاغذ خط می کشد.

کودک 20 ماهه، می تواند از پله ها بالا برود. از حس کنجکاوی بیشتری برخوردار می گردد. حدود 10 لغت را می داند و بکار می برد، کنترل ادرار دارد. تحمل شکست و محرومیت را ندارد.

کودک 2 ساله، بخوبی می دود. برگهای کتاب را یک ورق یک ورق می زند. حدود 200 کلمه می داند. مقداری از حرف های دیگران را می فهمد و تکلم او نیز گویاتر می شود ضمیر « من» را به کار می برد کارهایش را به تنهائی انجام می دهد. وقتی در حضور او، به بچه های دیگر توجه کنیم، دلگیر می شود، جمله ساده می سازد و اسامی اشیاء را می پرسد.

کودک 5/2 ساله به تنهائی از پله بالا می رود اما موقع پائین آمدن از دیوار یا نرده استفاده می نماید. می تواند با مداد خطوط افقی، دایره ای را تقلید و رسم نماید. با کلمات « چی» و « کجا» مرتب سوال می کند. کودک 5/2 ساله وقتی عصبی و بد خلق شد به سادگی نمیتوان نظر او را از موضوع منحرف ساخت.

کودک 3 ساله، ضمن دویدن موانع سر راه را، دور می زند، می تواند 4 زانو بنشیند و دو یا سه رنگ اصلی را می شناسد. دوست دارد به بزرگسالان در فعالیت های خانه کمک نماید. مفهوم شریک شدن را درک می کند. با مفاهیم دیروز و امروز و الان تقریبا آشنا است.

کودک 4 ساله، به آسانی از پله ها بالا و پائین می رود، لباس خود را می پوشد، بند کفش خود را می بندد، پر جنب و جوش است، کتک می زند، سنگ می اندازد و خراب می کند و عواطفی ناپایدار دارد. به دیگران بی احترامی می کند. به بازیهای دسته جمعی علاقمندی نشان می دهد. از دستوارت والدین سرپیچی می کند.

کودک 5 ساله از آرامش و تعادل بیشتری برخوردار است. در نقاشی کردن میداند که چه چیزی را می خواهد بکشد. پرسش های زیادی مطرح می کند. سازگار است و به افراد خانه کمک می نماید. می تواند روی هر دو پا جست و خیز نماید.

کودک 6 ساله مجددا سرکش و احساساتی می شود. احساسات دوگانه (مهر و کین) در او دیده می شود می تواند با تلفن با دیگران تماس برقرار نماید. به مفهوم چپ و راست دسترسی می یابد، لجاجت به خرج می دهد و پر توقع می گردد.

کودک 7 ساله آرام و با دقت است. در برابر خطرات اجتماعی هشیاری بیشتری از خود نشان می دهد به نوشتن با مداد علاقه زیادی نشان می دهد. در مواجهه با مساله ای که مخالف میلش می باشد بجای ایستادگی، غرغر کنان از صحنه کنار می رود. برای قواعد بازی اهمیت قائل است. دو گانگی رونی دارد بعضی روزها شاد و بعضی روزها ناشاد است. گاهی می پندارد که کسی او را دوست ندارد.

کودک 8 ساله، مجددا به دنیای بیرون رو می آورد، در مقابل مشکلات می ایستد. بین تصورات و واقعیات فرق می گذارد. به شکست های خود اعتراف می کند، از کارهای تازه لذت می برد. ترس از تاریکی و حیوانات در او مشاهده می گردد. دوست دارد در جمع بزرگترها قرار گیرد. مایل است پرسش هایئی مطرح کند که پاسخ آنها را خود می داند. در این سن کودک این پندار را که اشیاء هم جان دار هستند، کنار می گذارد.

کودک 9 ساله، آرامشی همانند آرامش سنین 5 و 6 سالگی اش را مجددا بدست می آورد. از دو دست و انگشتانش بخوبی استفاده می نماید. از زبان بنحو مطلوبی بهره می گیرد. کودک قبل از شروع به کار، درباره آن می اندیشد، قابلیت لازم را برای استقلال بدست می آورد، به عقاید دوستان زیاد توجه می نماید. کودک گهگاهی از ناراحتی های جسمانی شکایت می کند و هدفش پرهیز از انجام کارهائی است که دوست ندارد انجام دهد.

کودک 10 ساله به سهولت از والدین اطاعت می کند، اهل نرمش و سازگار است. دختران 10 ساله در مقایسه به پسران همسن، از بلوغ اجتماعی بیشتری برخوردارند.

      

  

                                      

+ نوشته شده توسط پرواسی در پنجشنبه بیست و ششم اردیبهشت 1387 و ساعت 22:24 |

عوامل موثر در رشد

 

 

کیفیت و کمیت رشد و تکامل کودکان و نوجوانان به عوامل و شرایط بستگی دارد. این عوامل را می توان به طور کلی به دو دسته تقسیم کرد.

1)     عوامل درونی یا داخلی که از خود انسان سرچشمه می گیرد.

مهمترین عواملی درونی عبارتند از:

 (الف)وراثت

 (ب) غدد مترشحه داخلی:اپی فیز، هیپوفیز، تیروئید، تیموس، فوق کلیوی، لوزالمعده، تناسلی

2) عوامل بیرونی یا برونی که از خارج از وجود انسان او را تحت تاثیر قرار می دهد.

عوامل بیرونی نیز شامل موارد زیر می باشند:

(الف) محیط قبل از تولد

(ب) محیط بعد از تولد: تغذیه، گروه های راهنمایی،عوامل اجتماعی

 

عوامل درونی

الف – وراثت

وراثت(Heredity) در حقیقت انتقال یک عده خصایص زیستی(بیولوژیک)  از والدین به فرزندان است. این خصایص ممکن است به صورت رنگ چشم ، مو ، پوست ، گروه خون ، حساسیت یا عدم حساسیت ، شکل و قامت و ... ظاهر شود. به عبارت دیگر خصایص موروثی آنهایی هستند که ظاهر شدن آنها به یادگیری و تمرین بستگی ندارد.

 

کروموزومها و ژنها

زندگی انسان از یک تخم بارور شده بسیار ریز که بر اثر آمیزش سلول جنسی مادر(Ovum) که در تخمدان پرورش یافته ، با سلول جنسی پدر (Sperm) که در بیضه رشد کرده ، آغاز می شود. این سلول 46 کروموزوم (Chromosome) دارد که نیمی از آنها متعلق به پدر و نیمی دیگر ، متعلق به مادر می باشد. در هر یک از سلولهای انسان 46 کروموزوم یا 23 جفت کروموزوم وجود دارد و در سلولهای جنسی تعداد کروموزومها 23 عدد می باشد. از 23 جفت کروموزوم 22 جفت آن کروموزوم های معمولی یا غیر جنسی خوانده می شود ، یک جفت کروموزوم دیگر ، به نام کروموزوم جنسی نامیده می شود و بر حسب اینکه در نزد زن یا مرد وجود داشته باشند ، تفاوت می کنند. دو کروموزوم جنسی زن، همانند یکدیگر و به موسومند . ولی در جنس مرد این جفت کروموزومها همانند نبوده واز یک کروموزوم و یک کروموزوم متفاوت دیگر به نام تشکیل شده است. در کروموزم ها ، عناصر شیمیایی به نام ژن (gene) وجود دارد که عامل اصلی انتقال وراثت است . این ژن ها بر روی کروموزوم ها به صورت دانه های تسبیح در کنار هم قرار گرفته اند ژن ها از ترکیبات شیمیایی و پیچیده به نام اسید دی اکسی ریبو نوکلوئیک (deoxy ribonucleic acid) که مخفف آن DNA است ، تشکیل شده اند . اعتقاد دانشمندان بر این است که خصوصیات مستقر در ژن ها به صورت رمزی در ساختمان آن وجود داشته و در مواقع مناسب از رشد انسان و به طریقی که نامفهوم است انتقال یافته و جریان رشد و بقای آدمی را استمرار می بخشد.

مفاهیم مربوط به صفات بارز و نهفته که هر رو از صفات ارثی هستند ، از اساسی ترین بحث های قانون وراثت به شمار می آیند.

بنا به تعریف ژن بارز (dominant gene) ژنی است که در سلول زنده وجود دارد و خصوصیات یا صفات مربوط به آن اندام موجود زنده یا (organism) پدیدار می شود. به عنوان مثال ژن چشم مشکی در فردی که چشمان وی مشکی است اما در عین حال دارای ژن چشم آبی رنگ نیز می باشد ، ژن بارز به شمار می رود. ژن مکنون یا ژن نهفته (recessive gene) به جایی اطلاق می شود که در سلول موجود زنده وجود دارد لیکن خصوصیات آن در حضور یک ژن بارز مخفی مانده است. در مثال بالا به ژن چشم آبی که به صورت نهفته در فرد چشم مشکی وجود دارد ژن نهفته یا مکنون یا مستور می گویند.

با توجه به اصول وراثت می توان چنین نتیجه گرفت که :

1-      اینکه یک جفت ژن رسیده از والدین به فرزند کدام خواهد بود و چه صفتی به ظاهر خواهد نمود امری تصادفی است .

2-   این نیز کاملا به تصادف مربوط است که یک اسپرم (سلول جنسی از پدر) بایک تخم اووم (سلول جنسی از مادر) ترکیب یافته تخم بارور شده(زیگوت) را تشکیل می دهد. وقتی تعداد ژنها بسیار زیاد و نامعلوم شد طبیعی است که شماره ترکیبهای ممکن ژنها را نمی توان روشن ساخت .

3-   معمولا انتظار می رود فرزندان یک خانواده به علت داشتن کروموزومها و ژن های مشترک و همانند دارای خصایص ارثی یکسان باشند لکن گفته شد که کودک فقط نصف خصایص ارثی را از والدینش به ارث می برد و بقیه آنها از پدران ومادران بزرگ و اجدادش به او منتقل می شوند. بدین ترتیب ، وراثت سبب می شود که نزدیکی میان والدین و فرزندان محفوظ بماند .

4-   برادران و خواهران بیش از سایر افراد خانواده به همدیگر شباهت دارند و این تشابه هر چه افراد خانواده از لحاظ نسبی (نسبت خویشی) دور می شوند ضعیف تر می گردد و بین برادران و خواهران نیز ، دوقلوهای یکسان دارای خصایص ارثی مشابهی می باشند.

5-   خصایص موروثی در فرزندان یک خانواده ، به حد متوسط متمایلند و به همین سبب ، اکثریت افراد بشر از لحاظ خصایص وجودی در حد میانه قرار دارند . به بیان دیگر وراثت تعادل موجود در حیات نوع را عموماً و حیات افراد را خصوصا حفظ می کند . وراثت همانطوری که خصایص عمومی نوع و نسل را محفوظ می دارد حیات متوسط متعادل را نگه داری می کند . از این رو ، نسبت صفت عقلی نبوغ همیشه در بین عموم افراد بشر نسبت کوچکی است زیرا نسبت غالب یا اکثریت نسبت متوسط ها است .

6-   وراثت ، صفات یا خصایص نژادی را حفظ می کند . چنانچه سرخ پوستان یا سیاه پوستان و آن دو با سفید پوستان همیشه دارای تفاوتهای بیولوژیک (زیستی) هستند .

ب ) هورمونهای غدد مترشحه داخلی

از مطالعات دامنه داری که در زمینه غده شناسی (endocrinology) و خصایص غده ها در چند سال اخیر به عمل آمده است اهمیت تاثیر غده های درون ریز (endocrin glands) در رشد و تکامل بدنی و عقلی روشن شده است . هورمونها (hormons) که ترشحات غده های درون ریز هستند ، در رشد و نمو پیش از تولد و پس از آن موثرند. این غده ها مواد اولیه خود رامستقیما از خون می گیرند ، سپس آنها را به مواد شیمیایی (هورمونها) تبدیل می کنند. و بعد آنها را مستقیما در خون می ریزند .

هورمون ها بر وظایف و کنشهای مختلف بدن تسلط دارند و برای تثبیت و حفظ شکل بدن با هم دیگر همکاری می کنند . چگونگی رشد و نمو جنین ، تنظیم عمل تغذیه و میزان استفاده جنین از این تغذیه به چگونگی هورمون ها بستگی دارد . اختلال در ترشح هورمونها سبب می شود که رشد و نمو از مجرای طبیعی خون منحرف شود. بدین معنا که اگر رشد در بعضی از قسمتها متوقف شود یا در قسمتهای دیگر به طور غیر طبیعی افزایش یا سرعت پیدا کند شخص بیمار می شود و حتی گاهی می میرد. همچنین هورمونها فعالیت حیاتی عمومی و فعالیت عقلی یا ذهنی موجود را منظم و هماهنگ نگه میدارد .

 

غده های درون ریز که در رشد و تکامل تاثیر مستقیم دارند عبارتند از :

1-      غده اپی فیز(صنوبری) epiphysis gland

2-      غده هیپوفیز(hypophysis gland  یا pituitary gland  )  

3-      غده تیروئید(thyroid gland)

4-      غده پاراتیروئید (para thyroid gland)

5-      غده تیموس(thymus gland)

6-      غده فوق کلیوی (آدرنال)adrenal gland

7-      غده لوزالمعده یا پانکراس (pancreas gland)

8-      غده تناسلی (sex gland)

 

غده اپی فیز

وظیفه هورمون این غده به طور خلاصه عبارت است از اینکه مانع فعالیت غدد جنسی پیش از فرا رسیدن بلوغ می شود. یعنی هدف اصلی حفظ تعادل رشد فرد در مراحل گوناگون است . از این رو هنگام بلوغ تقریبا 17 سالگی حجم این غده بسیار کوچک می شود زیرا وظیفه حیاتی خود را نسبت به فرد انجام داده است . اختلال در هورمونهای این غده باعث می شود رشد کودک خردسال سریع شود و غدد تناسلی کودک زودتر از موقع طبیعی به فعالیت بپردازد. در این صورت کودکی که چهار سال بیشتر ندارد یک فرد بالغی می شود و علائم بلوغ از قبیل خشونت صدا و رویش مو که نشانه بلوغ است در او دیده می شود.

 

غده هیپوفیز

غده هیپوفیز یا پیتو ئیز (pituitary) ، غده کوچکی به قطر کمتر از یک سانتیمتر و وزن حدود نیم گرم است که در زین ترکی در قاعده مغز قرار گرفته و به وسیله ساقه هیپوفیزی به هیپوتالاموس (hypothalamus) متصل شده است . این غده دارای دو بخش فعال قدامی و خلفی است که هورمون های متعددی وارد جریان خون می نمایند . از بخش قدامی هورمون های رشد و هورمونهای واسطه ای ترشح می شود .

هورمون رشد (somatorophin hormone -sth) در تنظیم رشد استخوان ها و انبار نمودن پروتئین ها بر رشد عضلات و اعضای داخلی نقش اساسی را بازی می کند واختلال در میزان ترشح آن موجبات بیماری ها و عوارض خاصی را فراهم می سازد .

کمی هورمون رشد باعث خرد پیکری هیپوفیزی یا دوارفیسم(Dwarfism) می شود. در این بیماران نسبت سر ، تنه و دست وپا به یکدیگر کاملا طبیعی است یعنی در واقع کوتوله هیپوفیزی یا غول پیکری یا ژیگانتیسم (gigantisn) در اثر زیادی ترشح هورمون رشد ایجاد می شود . آثار این بیماری معمولا در سنین بلوغ ظاهر می گردد . اگر بعد از بسته شدن محل رشد استخوان ها زیادی ترشح هورمون ادامه یابد آکرومگالی (acromegaly) یا بیماری بزرگی انتها ها پدید می آید و اندامهای مختلف و همچنین قسمتهای انتهایی بدن از قبیل چانه استخوانهای گونه ، نوک بینی و دست و پا شروع به رشد می کنند . این گونه بیماران از لحاظ روانی گوشه گیر کم علاقه و به آینده کم توجه می شوند.

هورمونهای واسطه ای بخش قدامی هیپوفیز عبارتند از :

الف) هورمون محرک غدد فوق کلیوی یا آدرنوکورتیکوتروپیک (adrenocorticotrophic hormone) (acth) که فعالیت غدد فوق کلیوی را کنترل می نماید .

ب) هورمون های محرک تیروئید یا تیروتروپی (thyrotrophphic hormone) (TSH) که فعالیت تیروئید را تنظیم می نماید .

ج) هورمونهای محرک غدد جنسی یا تناسلی یا گنادو تروپی (gonadotrophic hormones) که میزان ترشحات هورمونهای جنسی و تناسلی را کنترل می نماید.

هورمون های بخش خلفی هیپوفیز عبارتند از :

1-   هورمون آنتی دیورتیک یا ضد ادرار (antidiuretic hormone) (ADH) نقش این هورمون این است که مانع خروج آب بدن بصورت ادرار از کلیه ها می شود .

2-   هورمون پیترسین (piterssin) که باعث تحریک جدار رگها شده و با منقبض کردن آنها موجبات افزایش فشار خون را فراهم می سازد .

3-   هورمون اوکسی تو سی (dxytocin)که بر روی رحم اثر گذاشته و تا حدودی مسئول به دنیا آمدن کودک و خروج شیر از پستان مادر می باشد .

به طور کلی ترشح بیش از حد هورمون های هیپوفیز ، تند خوئی و هیجان پذیری را سبب می شود و حال آنکه کمبود این هورمون ها ، باعث تنبلی مزمن، خستگی و فراموشکاری می شود.

 

غده تیروئید

تیروئید یا درقی شامل دو قسمت واقع در طرفین نای است و هورمون هائی به نام تیروکسین (thyroxin) و تری ید وتیرونین (triiodothyronine) ترشح می نماید. دو هورمون مذکور از نظرکیفی یکسان هستند اما سرعت و شدت عمل متفاوت دارند . تری ید و تیرونین 4 بار قوی تر از تیروکسین است اما به مقدار کمتری در خون وجود دارد وبرای مدت بسیار کوتاهتری از تیروکسین باقی می ماند.

هورومون های تیروئید دارای آثاری به شرح زیر می باشند:

1-   تولید حرارت 2- اثر بر رشد وتکامل 3-اثر بر سلسله اعصاب (آثاری که کمبود این هورمون ها ظاهر می سازند در هیچ بافتی به اندازه بافت مغز عمیق وغیر قابل جبران نیست) 4- اثر بر دستگاه گردش خون 5- اثر بر کلیه و متابولیسم آب واملاح 6- اثر بر سوخت وساز مواد قندی و سفیده ای.

کار تیروئید در چهار مرحله انجام می شود:

1- گرفتن ید 2- ساختن هورمون 3- ذخیره هورمون 4- وارد کردن هورمون ذخیره شده در خون . در مناطقی که مقدار ید در آب واغذیه کم است دفع نامناسب این عنصر از راه کلیه ، مشکل بزرگی برای تیروئید بوجود می آوردو این غده برای جذب .ذخیره مقدار بیشتری از ید  بناچار بزرگ می شود و بافت فعال خود را افزایش می دهد.

هر نوع نقص در میزان هورمون ها ، در رشد و تکامل موثر است چنانکه پیدایش نقص پیش از بلوغ ، سبب می شود که رشد طولی اندام استخوانی متوقف گردد. لیکن استخوان ها از لحاظ عرضی رشد کرده به یک نوع چاقی غیر عادی منجر می شود و رویش دندان ها را به تعویق می اندازد. همچنین سبب ضعف عقلی ، تعویق راه افتادن ، سخن گفتن و حرکت دادن اطراف بدن می شود.

اگر این نقص بعد از بلوغ پیدا شود باعث ضخامت بافت های پوستی شده به باد کردن صورت ریزش مو و نقصان درجه حرارت بدن از میزان معمولی منجر می شود.

همچنین ، زیادی ترشحات آن در رشد اثر می گذارد چنانچه اگر این افزایش پیش از بلوغ رخ دهد کودک به سرعت نامتناسب رشد می کند ،و اگر بعد از بلوغ باشد بالا رفتن درجه حرارت بدن از درجه عادی ، ضعف قلب ، برآمدگی چشم ها ، سرعت تنفس ، ضربان شدید قلب و حساسیت شدید را باعث می شود.

اگر نسبت ضروری وکافی از ماده ید در غذای مادر آبستن نباشد ، سبب ضخامت غده تیروئید در جنین می شود . همچنین ، بعضی از کودکان هنگام تولد، غده های تیروئید ضخیم دارند که به ساختن تیروکسین قادر نیستند .

در کم کاری تیروئید یا هیپو تیروئید یسم (hypothroidism) به یک نوع عقب ماندگی ذهنی یا کرتی نیزم (cretinism) اشاره می شود. این بیماری به علت نبودن مادر زادی غده تیروئید (Athyreotic) ترشح خیلی کم تیروکسین از غده تیروئید پدیدار می شود.

کودکان قبلا در زندگی داخل رحمی ، به علت ترشح هورمون تیروئید مادر تقریبا طبیعی به دنیا می آیند و از هفته سوم و چهارم ملاحظه می شود که نوزاد پستان نمی گیرد، بیحال است و ساعتها اگر تنها گذاشته شود اصلا صدایش در نمی آید و همه اش در حالت خواب است. مکیدن پستان و حتی پستانک برای او مشکل است و ادامه این حالت باعث یبوست و کم خونی می شود. بعدا علایم دیگر بیماری مانند کوچک ماندن جثه ، خشکی پوست ، اختلال در استخوان بندی و جوش خوردن استخوان ها پیدا شده و دیر یا زود علایم عقب ماندگی به طور پیشرونده تظاهر می کند. وقفه در نمو عمومی باعث می شود که قد ، دست ، پا کوتاه بماند. جمجمه بزرگ و مدور بنظر آید و ملاج ها التیام پیدا نکند. گردن کوتاه و پهن ، سینه کوچک ، شکم بزرگ و مدور ، لب ها کلفت گردند. دست ها و اعضای تناسلی مرتب به اگزما مبتلا شوند. صدا گرفته و خشن شوند. درجه حرارت کمتر از حد طبیعی و تعداد ضربان نبض کم گردد. زبان این کودکان بزرگ شده و اکثرا از دهان بیرون می افتد. قیافه بهت زده است و حرکات آهسته می باشد. این کودکان می توانند غذا بخورند، لباس بپوشند و چند کلمه ای بیان کنند ولی خواندن و نوشتن را یار نمی گیرند. به این نوع عقب ماندگی ، کرتین (certin) می گویند که ضریب هوشی آنها پائین می باشد(50-25 ،IQ). در نوع کرتینو(cretineux) که ضریب هوشی بین 70-50 می باشد ، شخص مبتلا می تواند کارهای ساده را بعد از اخذ تعلیم و تربیت انجام دهد و خواندن و نوشتن مختصری یاد بگیرد. در نوع کرتینو ئید(cretinoid) که ضریب هوشی 80-70 می باشد. اگر چه قوای عقلی کمتر از حد طبیعی است ولی بیمار قادر به انجام اکثر اعمال زندگی خود می باشد . اگر بیمار زود مورد درمان قرار نگیرد عقب ماندگی و علائم شدید تر می شود . علائم بیماری به علت عدم یا نارسائی تیروکسین ونقش آن در ساختن چربیها و مواد سفیده ای در سیستم عصبی به وجود می آید .

درمان این بیماران با عصاره تیروئید است که باید هر چه زودتر انجام گیرد . ولی اگر بیمار بزرگتر شود کم کم اثر دارو کاهش می یابد. به طوری که در بزرگسالان دارو اثری در رشد هوشی ندارد مصرف داروهای ضد تیروئیدی و همچنین هورمون تیروئید توسط مادر در جریان حاملگی باعث کاهش فعالیت غده تیروئید نوزاد می گردد که اگر پس از تولد درمان نشود باعث کند ذهنی کودک می شود.

 

غده پاراتیروئید

غده پارا تیروئید از چهار غده کوچک و قرمز رنگ ترکیب یافته است که در سطح خلفی لبهای طرفی غده تیروئید قرار دارند. ترشحات این غده احتیاج بدن را به کلسیم و فسفر تامین می کنند . اگر نسبت کلسیم از حد مشخصی پایین آید شخص دچار سردرد شدید ، لاغری ، سستی عمومی و درد در اطراف بدن می شود . گاهی این نقصان به کسالت ، تنبلی ذهنی و کند ذهنی منجر می شود و گاهی نیز باعث هیجان های شدید و تند می گردد که به صورت های گوناگون از قبیل میل به کشتن پاره کردن لباسها و فریاد شدید پی در پی  به کوچک ترین علل ظاهر می شود. (بیماری تتانیtetany) زیادی ترشح هورمون این غدد (هورمون پاراتورمونparathormone) باعث زیاد شدن سطح کلسیم می گردد و هیپر کلسمی(hypercalcemia) را ایجاد می نماید. در این بیماری کلسیفیکا سیون یا کلسیمی شدن در بافت ها مشاهده می گردد.

 

غده تیموس

این غده در نوزادن از رشد سریعی برخوردار است ولی در هنگام بلوغ به کوچکی می گراید. به عبارت دیگر حجم و وزن این غده با افزایش سن ، کاهش می یابد . اختلال در ترشحات آن باعث ضعف عقلی وبه تعویق افتادن راه رفتن کودک تا حوالی 5/4 سالگی می گردد. یکی از اثرات هورمون مترشحه از تیموس جلوگیری از رشد زودرس اندام های تناسلی کودک است.

+ نوشته شده توسط پرواسی در جمعه بیستم اردیبهشت 1387 و ساعت 14:19 |